Μεγάλες αντιδράσεις προκάλεσε το πρόσφατο περιστατικό ξυλοδαρμού μαθητή σε Λύκειο στην περιοχή του Βύρωνα, από συμμαθητές του. Τι είναι όμως αυτό που τάραξε περισσότερο τον κόσμο; Το πόσο έχουν αυξηθεί τα περιστατικά της σχολικής βίας; Η έλλειψη ορίων και μηχανισμών πρόληψης και αντιμετώπισης τέτοιων περιστατικών; Το γεγονός ότι πρόκειται για μια βία που διαπράττεται από μαθητές σε μαθητές; Ή μήπως ότι τέτοια περιστατικά μας είναι απειλητικά οικεία, ως άτομα και ως κοινωνία;
Κι αν τελικά η βία ενυπάρχει παντού, μήπως αποτελεί εγγενές και αναπόσπαστο στοιχείο της ανθρώπινης φύσης μας; Σύμφωνα με τις βιολογικές προσεγγίσεις η βία αποτελεί πράγματι ένστικτο, ένα γενετικά προκαθορισμένο υπόδειγμα αποκρίσεων. Ακόμη και ένας από τους βασικότερους μηχανισμούς επιβίωσης, που ενεργοποιείται στο σώμα μας όταν αισθανθούμε απειλή, ενέχει τη βία. Είναι αυτός της “μάχης ή της φυγής” ο οποίος να προετοιμάζει το σώμα μας να ανταπεξέλθει στον κίνδυνο ή την απειλή.
Από την άλλη “τα μικρά παιδιά είναι σαν τα σφουγγάρια, απορροφούν τα πάντα” λέει η λαϊκή ρήση και δεν αναφέρεται μόνο στην ευκολία των παιδιών να εκπαιδευτούν, αλλά και στην ευκολία με την οποία υιοθετούν συμπεριφορές είτε επειδή τις είδαν, είτε επειδή επιβραβεύτηκαν κάποια στιγμή για αυτές. Με άλλα λόγια η βία, όπως και κάθε μοτίβο συμπεριφοράς είναι προϊόν κοινωνικής μάθησης. Όταν μάλιστα η εκάστοτε συμπεριφορά προέρχεται από έναν ενήλικα που αποτελεί έναν “Σημαντικό Άλλο”, ένα ισχυρό σύμβολο, αυτή αναπαράγεται με μεγάλη προθυμία και τελικά δημιουργείται ένα πρότυπο.
Οι βιολογικές προσεγγίσεις αν και έχουν μεγάλη απήχηση, έχουν δεχτεί οξύτατες κριτικές και με το πέρασμα των χρόνων επικρατούν μοντέλα περισσότερο κοινωνικά ή βιο-κοινωνικά, όπου ερμηνεύουν τη συμπεριφοράς μα ως αποτέλεσμα του συνδυασμού “φύσης-ανατροφής”. Ακόμη κι αν δεχτούμε λοιπόν την προδιάθεση ή την τάση με την οποία γεννιόμαστε, ως προς τους τρόπους αντίδρασης μας, το ανθρώπινο είδος και η σύγχρονη κοινωνία έχουν αποδείξει ότι εξελίσσονται ,προσαρμόζονται, εκπαιδεύονται, πλάθονται, λαξεύονται μέσα από τις συνθήκες κάθε εποχής. Τα σχολεία δεν είναι παρά η μικρογραφία της κοινωνίας μας. Είμαστε εμείς που λαξεύουμε και είμαστε εμείς που εκπαιδεύουμε την κοινωνία από το μακροσύστημα μέχρι όλα τα μικροσυστήματα της. Τι μας σοκάρει λοιπόν πραγματικά σε αυτού του είδους τα περιστατικά;
Πρόσφατα διάβασα ότι τα κλινικά ψυχοπαθητικά περιστατικά στη χώρα μας δεν παρουσιάζουν αύξηση, εντούτοις η κοινωνία μας ταλανίζεται από μία παθογένεια με χαρακτηριστικά βαθιά ψυχοπαθητικά και ναρκισσιστικά. Η αδυναμία μας να συναισθανθούμε και η απάθεια που επιδεικνύουμε απέναντι στον πόνο του άλλου, ο οποίος πολλές φορές μάλιστα τυγχάνει και αφορμή εμπαιγμού ή γελοιοποίησης. Η άρση αναστολών, η παντελής έλλειψη ορίου σε κάθε κοινωνική έκφανση, η απευαισθητοποίηση και η ισοπεδωτική εξοικείωση μας, με κάθε τι βίαιο και τραγικό, αποτελούν κάποια από τα «συμπτώματα» μας.
Η επικράτηση ενός οριακού τρόπου αντίληψης της πραγματικότητας, όπου λειτουργεί με την λογική των άκρων και αδυνατεί να δει ενδιάμεσες λύσεις. Η σταδιακή εξάλειψη της συμφωνίας στη διαφωνία, η επιτακτική ανάγκη κατηγοριοποίησης και στρατοπέδων, αλλά και η υιοθέτηση λογικών “αν δεν είσαι μαζί μου, τότε είσαι εναντίον μου”. Η εκτίμηση των άλλων ανθρώπων με όρους αμιγώς χρηστικούς, ως υπηρέτες των σκοπών μας, σε κάθε σχεσιακό επίπεδο, ερωτικό, φιλικό, συγγενικό ή επαγγελματικό. Η ματαιοδοξία και η κανονικοποίηση κάθε αθέμιτου μέσου στο βωμό της, όπως και το κατεπείγον της ικανοποίησης κάθε ανάγκης και επιθυμίας, μας έχουν μετατραπεί σε κλασικά μοτίβα σκέψης και συμπεριφοράς.
Αλλά το πιο ανησυχητικό όλων ίσως, η αξία της ανθρώπινης ζωής και το δικαίωμα στην ύπαρξη φαίνεται πλέον να εγγράφονται στην συνείδηση μας ως έννοιες κατώτερες και απαξιωμένες. Η ζωή αντικειμενοποιείται, γίνεται προϊόν διαπραγμάτευσης κι εμείς εξαλείφουμε σταδιακά κάθε ηθική και συναισθηματική ιδιότητα που προσιδιάζει στον άνθρωπο.
«Δεν υπάρχει ψυχολογία των ομάδων που δεν είναι ουσιαστικά και ολοκληρωτικά μια ψυχολογία των ατόμων» είχε πει πολύ εύστοχα ο Floyd Allport, ένας από τους θεμελιωτές της κοινωνικής ψυχολογίας. Όσο κι αν η ατομική μας ευθύνη διαχέεται μέσα στο πλήθος, την ανωνυμία και την αποεξατομίκευση, συνεχίζει να υπάρχει, σαν ένα «οικογενειακό μυστικό» που αν και βαραίνει όλους, κανείς δεν μιλά γι αυτό.
Το σχολείο δεν είναι παρά ο καθρέπτης της κοινωνίας. Λένε μάλιστα πως αν κανείς θέλει να αντιληφθεί τον τρόπο λειτουργίας και τις συνθήκες μιας κοινωνίας αρκεί να περάσει λίγες ώρες στα σχολεία της. Τι μας σοκάρει λοιπόν περισσότερο σε τέτοια περιστατικά; Τι είναι αυτό που ταράζει; Ίσως ότι κοιτάζοντας σε αυτόν τον καθρέπτη δεν βλέπουμε άλλον από τον εαυτό μας…